Alçak gerilim (AG) parafudr denildiğinde akla çoğu zaman yıldırım gelir. Oysa bir tesisteki cihaz arızalarının önemli bir kısmı, doğrudan yıldırımdan değil; şebekeden gelen ani gerilim yükselmelerinden, büyük yüklerin devreye girip çıkmasıyla oluşan anahtarlama (switching) darbelerinden ve uzaktaki yıldırımların hatlara indüklediği aşırı gerilimlerden kaynaklanır. Bu darbelere karşı ilk koruma katmanı Tip 2 parafudrdur.
Tip 2 parafudr nedir?
Tip 2 parafudr (C sınıfı, IEC 61643-11'de Class II), geçici aşırı gerilimleri sınırlayıp darbe akımını toprağa ileterek tesisat ve cihazları koruyan bir darbe koruma cihazıdır (SPD). Tip 2 ürünler 8/20 µs dalga şekliyle test edilir; bu dalga şekli şebeke kaynaklı ve dolaylı yıldırım etkilerini temsil eder.
Tip 2 parafudrlar genellikle şu yapılardan biriyle üretilir:
- Varistör (MOV): hızlı tepki verir, yaygın ve ekonomiktir.
- Varistör + gaz deşarj tüpü (hibrit): özellikle nötr–toprak arasında kullanılır; normal çalışmada kaçak akımı azaltır ve varistörün yaşlanmasını yavaşlatır.
Tip 1, Tip 2 ve Tip 3 arasındaki fark
| Tip | Test dalga şekli | Görev | Tipik konum |
|---|---|---|---|
| Tip 1 (B sınıfı) | 10/350 µs | Doğrudan yıldırım akımının bir kısmını taşır | Bina girişi, ana dağıtım panosu |
| Tip 2 (C sınıfı) | 8/20 µs | Şebeke ve dolaylı darbeleri sınırlar | Ana ve tali dağıtım panoları |
| Tip 3 (D sınıfı) | Kombine dalga | Hassas cihazları ince korur | Cihazın hemen önü |
Yapıda dış yıldırımlık sistemi varsa veya bina havai hatla besleniyorsa girişte Tip 1 ya da Tip 1+2 kombine ürün gerekir. Tip 2, bu durumda ikinci kademeyi oluşturur. Dış yıldırımlık sistemi olmayan yapılarda ise Tip 2 genellikle ana panodaki ilk koruma kademesidir.
Doğru Tip 2 parafudr nasıl seçilir?
- Uc (en yüksek sürekli çalışma gerilimi): Şebeke gerilimine ve topraklama düzenine göre seçilir; 230/400 V şebekede tipik değer 275 V'tır.
- Topraklama düzeni: TN-C, TN-S ve TT sistemlerinde bağlantı şekli farklıdır. TT sistemlerde nötr–toprak arasında gaz deşarj tüplü "3+1" bağlantı kullanılır.
- In ve Imax (nominal ve maksimum deşarj akımı): Tesisin konumuna, yıldırım yoğunluğuna ve risk analizi sonucuna göre belirlenir. Şartnamedeki sabit bir kA değeri yerine risk değerlendirmesi esas alınmalıdır.
- Up (koruma seviyesi): Korunan cihazların darbe dayanım geriliminin altında olmalıdır; Up ne kadar düşükse koruma o kadar iyidir.
- Durum göstergesi ve uzaktan sinyal kontağı: Ömrünü tamamlamış bir parafudrun fark edilmesini sağlar; değiştirilebilir kartuşlu ürünler bakımı kolaylaştırır.
- Yedek koruma (sigorta): Üreticinin belirttiği değerde yedek sigorta kullanılmalı ya da sigorta entegre ürün tercih edilmelidir.
Montajda dikkat edilmesi gerekenler
- Parafudr sisteme paralel bağlanır.
- Faz, nötr ve toprak bağlantılarında kesit üretici talimatına uygun olmalıdır; Tip 2 için tipik olarak en az 6 mm² bakır iletken kullanılır.
- Parafudrun faz ve toprak bağlantı uzunluklarının toplamı 50 cm'i aşmamalıdır. Kablo uzadıkça bağlantı endüktansı nedeniyle cihaza ulaşan gerilim artar ve koruma etkisi azalır.
- Korunan cihaz parafudra 10 metreden uzaksa, cihazın yakınına ek bir Tip 3 koruma kademesi eklenmelidir.
- Parafudrun etkinliği iyi bir eşpotansiyel kuşaklama ve sağlıklı bir topraklama sistemine bağlıdır.
Sonuç
Tip 2 parafudr, yıldırım kadar güçlü olmayan ancak çok daha sık yaşanan darbelere karşı tesisin temel koruma katmanıdır. Doğru seçim; şebeke yapısının, topraklama düzeninin ve korunan cihazların birlikte değerlendirilmesini gerektirir.
Tesisiniz için uygun koruma kademelerini belirlemek üzere aşırı gerilim (SPD) koruma çözümlerimizi inceleyebilir veya Yıldırım Risk Hesabı ile ön değerlendirme başlatabilirsiniz.